Ұлы Отан соғысының тарихында көптеген қасіретті оқиғалар бар. Солардың ішінде нацистік тұтқынға түскен кеңес әскери қызметшілерінің тағдыры ерекше орын алады. Мыңдаған қазақстандық фашистік лагерьлерден өтті, олардың көпшілігі қаза тапты, ал енді бірінің тағдыры ондаған жылдар бойы белгісіз болып келді.
Бүгінде қазақстандық әскери тұтқындардың тағдыры қалай зерттеліп, қалпына келтіріліп жатыр? Отандық және шетелдік архивтерден қандай бірегей құжаттар табылды? Тарихи жадыны сақтау тұрғысынан бұл жұмыстың маңызы неде? Осы және басқа да мәселелер жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Петропавл қаласындағы филиалының директоры Н.А. Абуовпен әңгімелескен едік.
– Бүгінде Ұлы Отан соғысының тарихы әскери операциялар мен жеңістер тұрғысынан ғана емес, адам тағдырлары арқылы да жиі қарастырылады. Кеңестік әскери тұтқындар тақырыбы неліктен әлі күнге дейін зерттеушілердің ерекше назарын қажет етеді?
– Екінші дүниежүзілік соғыс тарихы – тек шайқастардың, әскери операциялар мен жеңістердің шежіресі ғана емес. Бұл – миллиондаған адам тағдыры. Олардың көпшілігі ондаған жылдар бойы белгісіз болып келді немесе тарихта үзік-үзік деректер арқылы ғана көрініс тапты.
Олардың арасында нацистік лагерьлерге түскен кеңестік әскери тұтқындардың тарихы ерекше орын алады. Тарихи және архивтік деректерге сүйенсек, Ұлы Отан соғысы жылдарында шамамен 5,7 миллион кеңес әскери қызметшісі тұтқынға түскен. Қолда бар бағалаулар бойынша, олардың шамамен 3,3 миллионы қаза тапқан.
Бұл сандардың артында нақты адамдардың, олардың отбасыларының, бастан өткерген қиындықтары мен қасіреттерінің тарихы жатыр. Көпшілігі аштықтан, суықтан, аурудан, әбден әлсіреуден және ауыр жарақаттардан көз жұмды. Сондықтан бүгінгі таңда статистикалық мәліметтерді келтірумен ғана шектелмей, әр адамның жеке тарихын қалпына келтіру, есімдерін қайта жаңғырту, тұтқынға түсу, қаза болу немесе елге оралу жағдайларын анықтау маңызды.
– Осындай зерттеу жұмыстарының бірі – Қазақстаннан шыққан әскери тұтқындардың тарихына арналған архивтік құжаттар жинағы. Оны дайындау идеясы қалай пайда болды және басылымның негізгі мақсаты қандай?
– Жинақ AP26102953 «Қазақстандық әскери тұтқындардың Польша, Украина, Беларусь және Балтық жағалауы елдерінің аумағындағы фашистік концлагерьлерде болуының тарихы» атты ғылыми жоба аясында дайындалды.
Жобаның басты мақсаты – қазақстандық әскери қызметшілердің нацистік тұтқында болған кезеңіне қатысты құжаттарды іздестіру, жүйелеу және ғылыми тұрғыдан талдау.
Басылымға отандық және шетелдік архивтердің құжаттары, оқиға куәгерлерінің естеліктері, бұрынғы тұтқындардың естеліктері мен қазақстандық әскери қызметшілердің өмірбаяндық мәліметтері енгізілді.
Біз үшін әскери тұтқындар тарихы жөніндегі ғылыми түсінікті кеңейту ғана емес, есімдері, тағдырлары, қаза болу немесе елге оралу жағдайлары әлі де нақтылауды қажет ететін адамдар туралы тарихи жадты жаңғырту да аса маңызды.
– Мұндай жинақты әзірлеу ауқымды зерттеу жұмыстарын талап ететіні белгілі. Жинақ авторлары қандай архивтер мен құжаттық дереккөздермен жұмыс істеді?
– Архивтік іздестіру жұмыстарының географиясы өте кең болды. Зерттеушілер Қазақстан, Ресей, Беларусь, Украина, Литва, Латвия және Польша архивтерінің материалдарына жүгінді.
Осы архивтердің әрқайсысы әскери тұтқындар тарихының жекелеген қырларын ашуға мүмкіндік берді.
Ресей мемлекеттік әскери архивінде бұрынғы әскери тұтқындарды тексеру, репатриациялау және есепке алу жөніндегі құжаттар сақталған. Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің Орталық архивіндегі материалдар әскери қимылдардың мән-жайын, есептік карточкаларды және әскери қызметшілер туралы мәліметтерді зерттеуге мүмкіндік береді.
Беларусь Республикасының Ұлттық архивінде Беларусьтің оккупацияланған аумағындағы кеңестік әскери тұтқындарға арналған лагерьлер, лагерь тәртібі, нацистік биліктің қылмыстары, тұтқындардың тағдыры мен жерленген орындары туралы құжаттар бар.
Украина архивтерінің қорларында әскери қызметшілердің тізімдері, жеке істері мен есептік материалдары сақталған. Олардың қатарында лагерьлерден қашып шығып, партизан жасақтарына қосылған адамдар туралы мәліметтер де кездеседі.
Польшаның архивтік және музейлік қорларының да құндылығы ерекше. Атап айтқанда, Ламбиновице-Ополе қаласындағы Әскери тұтқындар орталық музейі мен архивінің, Гданьск қаласындағы Екінші дүниежүзілік соғыс музейінің және Жешув қаласындағы Ұлттық естелік институтының құжаттары зерттеу үшін маңызды дереккөз болды.
Сонымен қатар Қазақстанның ішкі істер органдарының арнайы мемлекеттік архивтері, оның ішінде Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының архивтері де маңызды рөл атқарды.
– Жинақты дайындау барысында халықаралық ынтымақтастық қаншалықты маңызды болды?
– Оның маңызы өте зор болды. Шетелдік ғылыми орталықтармен, музейлермен және архивтермен жұмыс істеу зерттеудің дереккөздік базасын едәуір кеңейтуге мүмкіндік берді.
Польша, Беларусь және Литва ғалымдарымен ынтымақтастық қосымша материалдар алуға және нацистік лагерьлер тарихына қатысты құжаттарды тереңірек зерттеуге ықпал етті.
Әскери тұтқындар тарихы бір мемлекеттің шекарасымен шектелмейтінін түсіну маңызды. Қазақстандық әскери қызметшілердің тағдырын әртүрлі мемлекеттердің құжаттары арқылы зерделеуге болады. Өйткені әскери қимылдар, тұтқынға түсу, бір лагерьден екіншісіне ауыстырылу, қаза болу және жерлеу оқиғалары Еуропаның әртүрлі елдерінің аумағында орын алған.
Бірнеше архивтің құжаттарын өзара салыстыру мәліметтерді нақтылауға және өмірбаяндардың жекелеген кезеңдерін қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
– Жинақтың құрылымы қандай? Оған қандай материалдар енгізілді?
– Жинақ үш бөлімнен тұрады. Олардың әрқайсысы әскери тұтқындар тарихын белгілі бір қырынан ашады.
Бірінші бөлім – «Польша, Ресей, Украина, Беларусь және Балтық жағалауы елдерінің архивтеріндегі тұтқынға түсу туралы құжаттар». Бұл бөлімге Германия әскери қолбасшылығының директивалары, қаулылар, бұйрықтар, статистикалық материалдар, қызметтік хат-хабарлар мен лагерь әкімшіліктерінің құжаттары енгізілген.
Аталған материалдар әскери тұтқындарды ұстау жүйесінің қалай ұйымдастырылғанын, лагерь тәртібін, мәжбүрлі еңбектің қалай пайдаланылғанын, тұтқындардың қандай жағдайда болғанын және олардың бір лагерьден екіншісіне қандай себептермен ауыстырылғанын анықтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ өлім-жітім мен жерленген орындар туралы мәліметтерге ерекше назар аударылған.
Екінші бөлім – «Әскери тұтқындардың фашистік лагерьлерде болуы туралы естеліктер мен куәліктер». Мұнда тірі қалған тұтқындардың куәліктері, дәрігерлердің естеліктері, жауап алу материалдары, өмірбаяндар мен мемуарлық жазбалар ұсынылған. Сонымен қатар Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның жұмысы барысында жиналған қазақстандық әскери қызметшілердің туыстары мен ұрпақтарының…