Қазақстан – жер көлемі жөнінен әлемде тоғызыншы орында тұрған ел, бұл үлкен артықшылық. Сөз ауыл шаруашылығына жарамды орасан зор аумақтар мен өсімдік шаруашылығын жүргізуге салыстырмалы түрде қолайлы жағдайлар туралы болып отыр. Бұл елге азық-түліктің ірі өндірушісі әрі экспорттаушысы болуға мүмкіндік береді. Алайда Қазақстанның ауыл шаруашылығы экспортының құрылымында дәстүрлі түрде өңделмеген шикізат басым болса, қазір бұл модель өзгеріп келеді.
Қазақстан ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемін арттырып, экспорт географиясын кеңейтіп, өнімді өңдеуге инвестиция салып, суару инфрақұрылымын жаңғыртуда. Нәтижесінде ауыл шаруашылығы бастапқы өндіріс пен шикізат алудан бастап, терең өңдеу және қарқынды дамып келе жатқан нарықтарға шығуға дейінгі бүкіл құн қалыптастыру тізбегін қамтитын күрделі агроазық-түлік жүйесіне біртіндеп айналып келеді.
Бұл өзгеріс әлемдік азық-түлік жүйесінің ауқымды қайта құрылуымен қатар жүріп жатыр. Сондықтан Қазақстанның жаһандық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі рөлі ішкі нарық шеңберінен асып, әлдеқайда кеңеюі мүмкін.
Азық-түлік – жаһандық тұрақтылық мәселесі
Бүгінде әлемдік азық-түлік жүйесі бір мезетте бірнеше сын-қатермен бетпе-бет келіп отыр. Халық саны мен тұрғындардың табыс деңгейі өсіп келеді, әсіресе халықтың табыс деңгейі орташа елдерде тұтыну құрылымы өзгеріп, етке, сүт өнімдеріне және ақуыздың басқа да көздеріне сұраныс артып отыр. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы климаттық тәуекелдердің, су тапшылығының, ресурстар құнының өсуінің және геосаяси шиеленістен туындаған жеткізу тізбектеріндегі іркілістердің салдарын сезінуде.
2025-2034 жылдарға арналған ауыл шаруашылығын дамыту жөніндегі ЭЫДҰ мен FАО болжамына сәйкес, алдағы онжылдықта ауыл шаруашылығы және балық өнімдерінің әлемдік өндірісі шамамен 14%-ға өседі. Бұл өсімнің едәуір бөлігі, әсіресе тұрғындарының табыс деңгейі орташа елдерде, өнімділіктің артуы есебінен қамтамасыз етіледі деп күтілуде.
Алайда тағы бір фактордың маңызы кем түспейді, ол – халықаралық сауда. ЭЫДҰ мен FАО-ның бағалауынша, 2034 жылға қарай әлемде тұтынылатын барлық калорияның шамамен 22%-ы халықаралық шекаралар арқылы өтеді. Басқаша айтқанда, жаһандық азық-түлік қауіпсіздігі өнім артық өндірілетін елдер мен өңірлерде тапшылық туындайтын жерлерге азық-түлікті жеткізу мүмкіндігіне барған сайын тәуелді бола түсуде.
Осы тұрғыда Орталық Азиядағы ең ірі экономика – Қазақстанның рөлі айрықша. 2025 жылы елдегі ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 18,2 млрд доллардан асып, бір жылда 5,9%-ға өсті. 25,9 млн тонна астық жиналды, оның 19,3 млн тоннасы бидай болды.
Бұл ретте Қазақстандағы өсімдік шаруашылығының құрылымы біртіндеп әртараптандырылып келеді.
Соңғы жылдары бидай егістігінің көлемі шамамен 900 мың гектарға қысқарған болса, майлы дақылдар алқабы 1 млн гектардан астамға, ал дәнді-бұршақты дақылдар алқабы 275 мың гектарға ұлғайды. Бұл тек өндіріс көлемі тұрғысынан ғана маңызды емес: ауыл шаруашылығы дақылдарының түрлерін кеңейту тамақ өнеркәсібі үшін жаңа шикізат базасын қалыптастырады. Мұндай қайта бағдарлану майлы және дәнді-бұршақты дақылдардың экспорттық және өңдеу мүмкіндіктерінің артуымен де байланысты.
Қазақстанның экспорттық әлеуетін тағы бір маңызды артықшылық – географиялық орналасуы арттырады. Ел Еуразиядағы ең ірі тұтыну нарықтарының арасында орналасқан. Агроазық-түлік секторы үшін бұл Орталық Азия, Қытай, Кавказ, Таяу Шығыс және одан тысқары аймақтардағы бірнеше сұраныс алаңдарына шығуға мүмкіндік береді.
Осылайша, Қазақстанның географиялық орналасуы біртіндеп дәстүрлі шектеуден экономикалық артықшылыққа айналып келеді. Ел азық-түлік өндіріп қана қоймай, өндірушілерді көршілес өңірлердегі қарқынды дамып келе жатқан нарықтармен байланыстыра алады.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл әлеуетті бірнеше рет атап өткен. 2023 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде ол Қазақстанның жаһандық азық-түлік тапшылығы мәселесін шешу үшін өзінің ауыл шаруашылығы әлеуетін пайдалануға бейілді екенін айтып, елдің астық пен басқа да әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдерін сенімді жеткізуші санатында әрекет етуге дайын екенін жеткізді.
Шикізат экспортынан қосылған құны жоғары өнім экспортына дейін
Алайда ең маңызды өзгеріс егіс алқаптарында емес, өнім жиналғаннан кейінгі кезеңде жүріп жатыр. ЭЫДҰ-ның 2025 жылғы Қазақстанның аграрлық саясатына жасаған шолуында сектордың құрылымдық ерекшелігі атап өтіледі: тарихи тұрғыдан алғанда, елдің агроазық-түлік экспортының шамамен 60%-ын бастапқы, яғни шикізаттық өнім құраған. Осы ретте Қазақстан әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушылардың бірі болып қала береді.
Бұл экономиканы дамыту үшін айтарлықтай мүмкіндіктер ашады. Логикасы қарапайым. Егер астық негізінен шикізат ретінде экспортталса, оның құнының едәуір бөлігі елден тыс жерде – крахмал, глютен, макарон өнімдері, мал азығы, биоотын және басқа да өнімдерді өндіру барысында қалыптасады. Ал ауыл шаруашылығы шикізаты ел ішінде өңделсе, қосылған құнның, инвестицияның және жұмыс орындарының көбірек бөлігі ұлттық экономика еншісінде қалады.
Сондықтан соңғы жылдары азық-түлік өнімдерін өңдеу Қазақстанның аграрлық саясатының негізгі басым бағыттарының біріне айналды.
Қазақстан Үкіметінің мәліметінше, 2025 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласында жалпы құны 230 млн доллар болатын 53 инвестициялық жоба іске қосылды. Азық-түлік өнімдерінің өндіріс көлемі 7,5 млрд долларға жетіп, жылдық мәнде 8,1%-ға өсті.
Динамика 2026 жылғы қаңтар-сәуір айларында жеделдей түсті. Азық-түлік өнімдерінің өндірісі 2,8 млрд доллардан асып, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 14,4%-ға өсті. Саланың негізгі капиталына салынған инвестициялар екі еседен астам өсіп, 800 млн доллардан асты.
Экспорт динамикасы одан да айқын. 2026 жылдың алғашқы төрт айында өңделген агроазық-түлік өнімдерінің экспорты 3,6 млрд долларға жетіп, ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының жалпы көлемінің 50%-дан астамын құрады. Үкімет бұдан да ауқымды мақсат қойды – өңделген өнімнің үлесін 70%-ға дейін арттыру.
Басқаша айтқанда, дамудың өзі өзгеріп келеді. Ендігі міндет – жоғары өнімділік есебінен өндіріс көлемін жай ғана арттыру емес, ауыл шаруашылығы шикізатының әр тоннасынан алынатын экономикалық құнды ұлғайту.